Otolity w uchu - czym są i jakie objawy mogą powodować?

Układ przedsionkowy znajduje się w uchu wewnętrznym i uczestniczy w utrzymywaniu równowagi, orientacji przestrzennej oraz stabilnego widzenia podczas ruchów głowy. Jego częścią są łagiewka i woreczek. W ich błonie otolitowej znajdują się otokonie, czyli niewielkie kryształy węglanu wapnia, nazywane również otolitami lub „kryształkami w uchu”.

Otokonie są naturalnym i potrzebnym elementem narządu równowagi. Problem może pojawić się wtedy, gdy odłączą się od błony otolitowej i przedostaną do jednego z kanałów półkolistych. Ich obecność w tym miejscu może powodować krótkie napady zawrotów głowy związane ze zmianą położenia głowy.

Co to są otolity i otokonie?

Określenie „otolity” odnosi się do struktur związanych z odbieraniem informacji o położeniu głowy względem grawitacji. U człowieka funkcję tę pełnią dwa narządy otolitowe: łagiewka i woreczek. Znajdują się w nich komórki rzęsate przykryte błoną otolitową, w której osadzone są otokonie.

Gdy głowa zmienia położenie lub ciało porusza się po linii prostej, przemieszcza się cały kompleks błony otolitowej. Powstająca siła odkształca wypustki komórek rzęsatych, a bodziec mechaniczny zostaje przekształcony w sygnał nerwowy. Mózg wykorzystuje tę informację do określenia położenia głowy i kierunku ruchu.

Warto zatem rozróżnić dwa pojęcia. Otokonie są kryształami węglanu wapnia, a łagiewka i woreczek - narządami otolitowymi. Potoczne określenie „otolity w uchu” jest jednak używane również w odniesieniu do samych kryształków.

Jak działają narządy otolitowe?

Kanały półkoliste przekazują informacje o ruchach obrotowych głowy, natomiast łagiewka i woreczek rejestrują przyspieszenia liniowe oraz położenie głowy względem grawitacji.

Sygnały z prawego i lewego ucha są analizowane razem z informacjami wzrokowymi i czuciowymi. Ich integracja umożliwia zachowanie równowagi, kontrolowanie ułożenia ciała oraz stabilizowanie spojrzenia podczas ruchu. Prawidłowe zakotwiczenie otokoniów w błonie otolitowej ma więc istotne znaczenie dla pracy całego układu.

Co się dzieje, gdy otokonie się przemieszczą?

Otokonie mogą odłączyć się od błony otolitowej łagiewki i trafić do kanału półkolistego. Mechanizm ten wiąże się z łagodnymi napadowymi położeniowymi zawrotami głowy, określanymi skrótem BPPV. Przemieszczone otokonie najczęściej trafiają do kanału półkolistego tylnego, rzadziej do kanału poziomego lub przedniego.

Podczas zmiany pozycji głowy przemieszczone kryształki oddziałują na endolimfę i struktury receptorowe kanału. Do mózgu dociera wówczas sygnał, który nie odpowiada aktualnemu ruchowi głowy lub utrzymuje się po jego zakończeniu. Rozbieżność między sygnałami płynącymi z prawego i lewego układu przedsionkowego oraz informacjami wzrokowymi może wywołać wrażenie wirowania.

Wyróżnia się dwa główne mechanizmy BPPV. W kanalolitiazie (canalithiasis) otokonie swobodnie przemieszczają się w kanale półkolistym. Objawy pojawiają się zwykle z niewielkim opóźnieniem i trwają krócej niż minutę. W kupulolitiazie (cupulolithiasis) otokonie przywierają do osklepka bańkowego, zwiększając jego wrażliwość na działanie grawitacji.

Jakie objawy mogą powodować przemieszczone otolity w uchu?

Gdy otolity w uchu przemieszczą się do kanału półkolistego, może pojawić się wrażenie wirowania otoczenia lub własnego ciała, mimo braku rzeczywistego ruchu.

Objawy mogą wystąpić podczas:

• obracania się, kładzenia się lub podnoszenia z pozycji leżącej,

• pochylania głowy,

• spoglądania w górę lub w dół,

• wykonywania szybkich ruchów głową.

Zawrotom głowy mogą towarzyszyć oczopląs i nudności, a po ich ustąpieniu przez pewien czas może utrzymywać się uczucie niestabilności. Objawy te nie potwierdzają jednak przemieszczenia otokoniów, ponieważ mogą występować również w innych zaburzeniach. Podczas oceny uwzględnia się ich charakter, czas trwania oraz sytuacje, w których się pojawiają.

Dlaczego otolity w uchu mogą się przemieścić?

Nie zawsze można ustalić przyczynę odłączenia otokoniów od błony otolitowej. W wielu przypadkach dochodzi do niego samoistnie, bez wyraźnego urazu lub wcześniejszej choroby.

Do czynników, które mogą sprzyjać przemieszczeniu otokoniów, zalicza się między innymi zmiany związane z wiekiem, urazy głowy, niektóre zaburzenia ucha wewnętrznego, migrenę oraz przebyte zabiegi w obrębie ucha. Objawy mogą więc wystąpić zarówno po określonym zdarzeniu, jak i bez wyraźnej przyczyny.

Czy przemieszczone otokonie można przywrócić na właściwe miejsce?

W przypadku BPPV stosuje się manewry repozycyjne, czyli odpowiednio dobrane sekwencje zmian ułożenia głowy i ciała. Wykorzystują one działanie grawitacji, aby przemieścić otokonie poza kanał półkolisty, w kierunku łagiewki. Po opuszczeniu kanału kryształki przestają nieprawidłowo pobudzać znajdujące się w nim receptory podczas ruchów głowy.

Dobór techniki zależy od zajętego kanału półkolistego, strony występowania zaburzenia oraz położenia otokoniów. Właściwy manewr wybiera się na podstawie wyników testów położeniowych.

Jedną z metod stosowanych w kanalolitiazie kanału półkolistego tylnego jest manewr opracowany przez amerykańskiego otolaryngologa Johna M. Epleya - przedstawiony w 1980 roku. Zastosowanie oraz przebieg tej techniki opisujemy szerzej na stronie: https://www.klinika-fizjoterapii.pl/manewr-epleya.